Teresa Margolles: grenzen als instrument voor bewustwording

Tekst geschreven voor de tentoonstelling Beaufort Buiten de Grenzen 2015.

In tegenstelling tot vorige edities van Beaufort, die zich langs de gehele kustlijn verspreidden, verschanst de triënnale zich voor zijn vijfde verjaardag in drie natuurdomeinen. Twee daarvan bevinden zich aan de landsgrenzen met Nederland en Frankrijk. Hier valt het artificiële karakter van zulke scheidslijnen eens te meer op, want noch de duinen, noch het getijdenlandschap verschillen wezenlijk aan de overkant van elke grens.

Grenzen zijn vaak een kunstmatig in stand gehouden onderscheid, dat een strategische rol heeft te vervullen binnen een machtsverhouding. Zoals op politiek vlak de landsgrenzen worden versterkt en op ideologisch vlak het verschil tussen wij en zij wordt benadrukt, staan ook op economisch vlak grenzen onder spanning. De kloof tussen haves en have-nots groeit dagelijks en wereldwijd stijgt het aandeel indignados dagelijks (1). Toch blijft het grootste deel, in de periferie, ongehoord.

Een kunstenares die het opneemt voor deze vergeten klasse, is Teresa Margolles. Ze is afkomstig uit Culiacán, waar het grootste drugskartel van Mexico het voor het zeggen heeft. In haar werken rouwt ze om het ziekelijke geweld en de armoede die haar land verteren (2). Dit doet ze op een uitgesproken viscerale manier: haar kunstwerken, stille getuigen van het geweld, grijpen naar de keel, nestelen zich in de maag, en zinderen nog lang na in het hele lichaam van de toeschouwer. De installatie En el Aire (2003) is een mooi voorbeeld. Ze blaast bellen van water waarin lijken gewassen zijn en die uiteenspatten op de huid van het publiek. Hoewel gedesinfecteerd, blijft het een spoor van de dood dragen, en de dreiging van besmetting.

En el Aire is exemplarisch voor hoe Margolles’ oeuvre bulkt van de grenzen: die tussen leven en dood, realiteit en kunst, kunstwerk en toeschouwer, maar ook tussen de eerste en derde wereld. Neem nu Lengua (2000), een zich langzaam ontbindende tong in een glazen vitrine die het midden houdt tussen een interne en externe omgeving. Ze behoorde toe aan een heroïneverslaafde punker, arm en sociaal gemarginaliseerd. Toch zou de tong ieders spraakorgaan kunnen zijn. In de eerste plaats fungeert ze daarom als vanitassymbool, maar de interpretatie wordt verbreed door de achtergrond van de oorspronkelijke eigenaar. Na zijn dood zou hij zijn verwerkt door een dienst in Mexico die niet-opgeëiste lijken en doodgeboren foetussen wegruimt, maar ook overledenen van wie de familie te arm is om voor de begrafenis te betalen. De nabestaanden van wijlen de punker ruilden zijn tong tegen een fatsoenlijke uitvaart. Het resulterende kunstwerk spreekt voor al diegenen waarover de gezaghebbende klasse liever zwijgt, en die worden herleid tot medisch afval.

Margolles’ werken begeven zich op de grens tussen kunst, getuigenis, pamflet, gedicht, seculier relikwie, afval en artefact en halen de toeschouwer uit zijn comfort zone. Want wat bijvoorbeeld met Muro Ciudad Juarez (2010)? In deze grensstad, die zwaar te lijden heeft onder de drugsoorlog, werden in 2009 vier jongeren tussen de 15 en de 25 jaar geëxecuteerd tegen een muur die daarvan getuigt met kogelgaten. Margolles brak de muur af en zette hem opnieuw op in een museale context. Ze bevraagt daarmee de grenzen van wat een stad en haar inwoners kunnen verdragen (3). Maar de grauwe muur met prikkeldraad vormt eveneens een niet mis te verstane referentie aan de scheidingsmuur met buurland de VS (4).

Een belangrijk onderdeel van Margolles’ werk is het shockeffect. Het schopt je onafhankelijk van je plaats in de machtsketen een geweten, net als het geweld willekeurige slachtoffers maakt in de periferie. Maar ook haar oeuvre zelf bevindt zich in een ethisch grijze zone. Ze gebruikt menselijke restanten van wie zijn toestemming niet meer kan geven, of van wie de familie zich in zo’n precaire situatie bevindt dat ze geen andere keuze lijken te hebben. De ethische dubbelzinnigheid vraagt van het publiek dat het actief meedenkt over de impact van het geweld op zijn slachtoffers en de structuren die hen onderdrukken.

Bij het publiceren van deze tekst werd helaas bekend dat het geselecteerde werk, Muro Ciudad Juarez, niet werd vrijgegeven voor bruikleen. Het zal in de plaats te zien zijn op de presentatie van de collectie van het Frac Nord-Pas de Calais in Duinkerke, waartoe het behoort.

De afbeelding is Teresa Margolles, Papeles, detail, 2003, 92 bladen Fabriano paper beschilderd met water dat werd gebruikt om lijken te wassen na een autopsie.

(1) Internationale burgerbeweging van ‘verontwaardigden’ die protesteren tegen de uitholling van de maatschappij als gevolg van (het falen van) het kapitalisme. Ze ontstond in Spanje in 2011.

(2) Coulson, Amanda, ‘Teresa Margolles in the Museum für Moderne Kunst’, Frieze, nr. 85 (2004).

(3) zie http://www.museion.it/2011/05/teresa-margolles-frontera-4/?lang=en en http://universes-in-universe.org/eng/magazine/articles/2010/teresa_margolles.

(4) Die wordt steeds strenger bewaakt, hoewel is aangetoond dat dit een averechts effect heeft. Voordat de grens zo militariseerde, keerde 85% van de illegale Mexicaanse immigranten terug naar huis. Nu is dat nog 7%. (Bregman, Rutger, Gratis geld en nog vijf grote ideeën die de wereld kunnen veranderen (Amsterdam: De Correspondent BV, 2014): 182/189).

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s